0 850 840 49 28

Erken Çocukluk Döneminde Fiziksel Aktivite, Mekansal Algı ve Dikkat

Sürekli Performans Testi’ne Eklenen Çevresel Çeldiricilerin Adolesanlarda Sürdürülebilir Dikkat Ölçümü ve DEHB Tanısına Etkisi

Özet

Bu çalışma, erken çocukluk döneminde fiziksel aktivitenin mekansal algıyı ve dikkati geliştirip geliştirmediğini incelemiştir. Çalışmaya, müdahale edilen birinci deneysel grup (oryantiring), müdahale edilen ikinci deneysel grup (dans) ve herhangi bir şekilde müdahale edilmeyen kontrol grubu olmak üzere üç gruba bölünen 123 anaokulu öğrencisi katılmıştır.

Araçlar: Dikkat düzeyini ölçmek için bilgisayar ortamında uygulanan bir test olan MOXO-CPT, mekansal becerileri ölçmek içinse The Cognitive Modifiability Battery Reproduction of Patterns Alt Testi kullanılmıştır. Bulgular, müdahale sonrası (dans, oryantiring) gözlemlerde müdahale öncesine kıyasla hızlı bir gelişme saptamıştır. Bu gelişme, yalnızca iki müdahale grubunda görülmüştür. Erkek ve kız çocukların test performansları arasında ise anlamlı bir fark görülmemiştir. Çalışmada, gerekli görevleri başarılı bir şekilde tamamlayabilmek için fiziksel ve bilişsel becerilerin birlikte kullanılması gerektiği sonucuna varılmıştır.

 

Anahtar Kelimeler: Yönetici fonksiyonlar, mekansal algı, dikkat, erken çocukluk, oryantiring, dans

Yönetici fonksiyonların çocukluktan itibaren gelişmeye başlayarak yetişkinlik döneminde tepe noktasına ulaştıkları, yaşlılık döneminde ise bozulmaya uğradıkları bilinmektedir (Kamijo & Takeda, 2010;Tomporowski, Lambourne, & Okumura, 2011). Bu düşüşü yavaşlatmak ya da azaltmak için, araştırmacılar fiziksel aktivitenin yönetici fonksiyonlar üzerindeki etkisini araştırmışlardır (e.g., Themanson & Hillman, 2006; Themanson,Pontifex, & Hillman, 2008; Tomporowski, Davis, Miller, & Naglieri, 2008). Fiziksel aktivite serebral vaskülatürü etkilediğinden yönetici fonksiyonları destekleyebilir (Ding, Zhou, Rafols, Clark, & Ding, 2006), ve nöronların varlıklarını sürdürmelerini sağlayan nörotrofinlerin üretimini başlatabilir (Poehlman & Danforth, 1991; Vaynman & Gomez-Pinilla, 2006). Fiziksel aktivite aynı zamanda miyenilasyon ve anjiyogenezle birlikte ortaya çıkan sinaptogenezi de etkilemektedir (Ding et al., 2006; Kerr, Steuer, Pochtarev, & Swain, 2010).

Yönetici fonksiyonların günlük hayat için oldukça önemli oldukları (Jackson, Loxton, Harnett, Ciarrochi,& Gullo, 2014; Murray, Pattie, Starr, & Deary, 2012) ve sağlıkla ilişkilendirildikleri (e.g., Brissos, Dias, & Kapczinski, 2008;Cruise et al., 2011) göz önüne alındığında, sağlık üzerinde fiziksel aktivitenin faydalarıyla ilgili kanıtlar, fiziksel aktivitenin yönetici fonksiyonların performansına da katkıda bulunduğu anlamına geliyor olabilir. Birçok çalışma, yaşlılık döneminde görülen bozulmayı azaltabilmek ya da yavaşlatabilmek için hangi tür ve miktarda fiziksel aktivitenin –süre, sıklık ve yoğunluk- gerektiği sorusuna cevap aramıştır. Bu şekilde, fiziksel aktivitenin yönetici fonksiyonlar üzerindeki etkileri yoğun olarak araştırılmış ve bu etkilerin ileri yaştaki bireyler için olumlu olduğu tespit edilmiştir (e.g., Lin, Chan, Zheng, Yang, & Wang, 2007; Wellenius et al., 2012). Bu araştırmaları takiben fiziksel aktivitenin yönetici fonksiyonlar üzerindeki etkisini infantlık (e.g., Friedman, Watamura, & Robertson, 2005; Robertson, Bacher, & Huntington, 2001; Sommerville, &Woodward, 2005) ve erken yetişkinlik  (e.g., Sibley and Beilock, 2007; Sibley, Etnier, & Le Masurier, 2007) gibi çeşitli dönemlerde inceleyen çalışmalar yapılmıştır. Çalışılan diğer gruplar öğrenme güçlüğüne sahip (e.g., Gapin & Etnier, 2010) ya da rehabilitasyon sürecindeki (e.g., Brummel et al., 2012) bireyleri kapsamıştır. Bahsi geçen popülasyonlardan biri olmayan erken çocukluk dönemi içinse bu araştırmalar sınırlı boyutta kalmıştır.

Modern toplumlardaki bireyler, çocukluk döneminden başlayarak gitgide daha hareketsiz hale gelen bir yaşam biçimine sahiptir (World Health Organization, 2010). Okul çağındaki çocuklarda fiziksel aktivite ile bilişsel performans arasındaki bağlantı, geçmişte iki temel yaklaşım kullanılarak araştırılmıştır (Barnett, 2011; Best, 2010’a bakınız). Birinci yaklaşım, kronik egzersiz ile zeka ve akademik başarı arasındaki ilişkiyi incelemiş (Tomporowski et al., 2008); ikinci yaklaşım ise belirli periyotlarda uygulanan yoğun egzersiz ile bilişsel performans arasındaki bağlantıyı incelemiştir (Tomporowski, 2003). Biz mevcut olan iki yaklaşıma ek olarak fiziksel aktivitenin yönetici fonksiyonlar üzerindeki etkilerinin erken çocukluk dönemi için de araştırılmasının oldukça önemli olduğunu düşünüyoruz. Çocuklardaki fiziksel aktiviteyi arttırmak ve gelişim sürecinde yönetici fonksiyonları güçlendirmek gibi iki temel amaca ulaşmak adına, erken çocukluk dönemi için hangi fiziksel aktivitelerin uygun olduğunun belirlenmesi gerektiğine inanıyoruz.

 Oryantiring ve dans aktivitelerinin bu çalışma için seçilme nedenleri: (1) İki aktivitenin de erken çocukluk döneminde kolayca öğrenebilecek olması ve anaokulunda yeni bir aktivite olarak uygulanabilecek olması; (2) Bu aktivitelerin öğrenilmesiyle mekansal algı ve dikkat gibi yönetici fonksiyonlara dair egzersizler yapılabilecek olmasıdır. Bilişsel psikologlar mekansal algının (Coventry, Griffiths, & Hamilton, 2014; Hommel, Gehrke, & Knuf, 2000;Sanocki, 2003); bir objeye ulaşma ve onu kavrama, bir dil öğrenmeden harfleri öğrenme, klavyede tuşlara basarak yazma ve eve giden yolu bulma gibi günlük hayatın birçok alanına katkısı olduğunun altını çizmektedirler. Lahav (2006) nitelikli oryantasyon ve hareketlilik becerilerinin geliştirilebilmesi için mekanlara ve bu mekanlara giden yollara yönelik oluşturulan zihinsel haritalandırmaların oldukça önemli olduğunu ileri sürmektedir. Bunun yanında yakın zamanda yapılan bir çalışma dikkat ve mekansal algının birbirleriyle bağlantılı olduğunu ve dikkatin mekansal algıda önemli bir rol oynadığını ortaya koymuştur. İki fonksiyonun da bireylerin objeleri, yüzleri, mekanları ve bunların çevreleriyle olan ilişkilerini işlemelerinde oldukça önemli olduğu görülmüştür (van der Hama, Postmaa, &Laengc, 2014).

İki aktivitenin de –dans ve oryantiring- hareket paternleri oluşturma, gözlemleme, yönetme ve koordine etme gibi fiziksel ve bilişsel becerilerin birlikte kullanımını gerektiren eylemler içerdiği belirlenmiştir (Bläsing et al., 2012; Eccles, Walsh, & Ingledew, 2002). Buna ek olarak, oryantiring sporcularının ve dansçıların performanslarını arttırabilmeleri için dikkat ve mekansal algıya dayalı egzersizler yapmaları gerekmektedir, söz konusu iki bilişsel fonksiyon da bu çalışmanın inceleme alanını oluşturmaktadır (Bläsing et al., 2012; Jola, Davis, & Haggard, 2011;O˜na, 2005).

Çalışmamız, Memmert’ın (2006) zenginleştirilmiş bir spor programının bilişsel becerilerin gelişmesi üzerindeki etkisini inceleyen çalışmasını takip etmiştir. Ancak Memmert’ın çalışması üstün yetenekli çocukları incelerken, biz çalışmamızda normal gelişime sahip çocukları inceledik. Bu çerçevede, oryantiring ve dansın çocukların bilişsel ve davranışsal alanlardaki ilerlemelerini nasıl sağlayabileceğini belirlemeye çalıştık. Fiziksel aktivitenin, özellikle oryantiring ve dansın, erken çocukluk döneminde dikkat ve mekansal algı gibi yönetici fonksiyonları olumlu etkilediği hipotezini oluşturduk.

2.1. Katılımcılar

Çalışmaya 60’ı erkek ve 63’ü kız çocuğu olmak üzere, 4-5 yaşlarındaki (yaş ortalaması= 5.07; standart sapma= 0.68) 123 anaokulu öğrencisi katılmıştır. Katılımcılar; 44 kişilik birinci deneysel grup (oryantiring), 40 kişilik ikinci deneysel grup (dans) ve 39 kişilik kontrol grubu (herhangi bir müdahale yok) olmak üzere üç farklı gruba ayrılmışlardır. Çalışmanın yapıldığı üç farklı ana okulu; sosyo-ekonomik olarak orta sınıfta olma, aktivitelerin de yer aldığı bir ders programına sahip olma ve şehir ortamında bulunma gibi benzer demografik özelliklere sahip olmalarından dolayı seçilmiştir. Seçilen sınıflardaki tüm öğrenciler, birbirleriyle aynı aktiviteyi yapmışlardır.

2.2 Araçlar

2.2.1 Dikkat

MOXO Sürekli Performans Testi (Neurotech Solutions Ltd.) bilgisayar ortamında yapılan, dikkat performansını ölçmek için tasarlanmış bir testtir (Berger & Goldzweig, 2010). Test sırasında bir dizi hedef olan ve hedef olmayan uyaran, bilgisayar ekranının ortasında sunulmaktadır. Hem hedef olan hem de hedef olmayan uyaranlar çizgi resimlerden oluşmaktadır, harf ya da sayı içermezler. Her bir uyaran (hedef olan/hedef olmayan) 500, 1000 ya da 3000 ms boyunca sunulmakta, bu uyaranları da aynı süreye sahip bir ‘’boş alan’’ periyodu takip etmektedir. Hedef olan ve hedef olmayan uyaranlar, katılımcının onlara yanıt vermesinden bağımsız olarak önceden belirlenen süre boyunca ekranda kalmaktadır. Bu uygulama, yanıt zamanlamasının ölçülmesine (yanıtın uyaranın ekranda olduğu sürede ya da onu takip eden ‘’boş alan’’ periyodunda verilmesine bağlı olarak) olanak sağlamaktadır. Testte bahsi geçen uyaranlar dışında çeldirici işlevi gören görsel ve işitsel uyaranlar bulunmaktadır. Katılımcılar uyaranlara mümkün olan en hızlı şekilde ve boşluk tuşuna yalnızca bir defa basarak yanıt vermeleri için yönlendirilmektedir. Bunun yanında katılımcılardan hedef olan uyaran dışında herhangi bir uyarana cevap vermemeleri ve boşluk tuşundan başka bir tuşa basmamaları istenmektedir.

MOXO CPT, çoklu görev yaklaşımını kullanarak dikkatin çeşitli alanlarını test etmek için tasarlanmış bir algoritmaya sahiptir. MOXO-CPT’de; bir merkezi görev (ekranın ortasında beliren uyaranlar) ve bir perifal görev (ekranın yalnızca bir yanında beliren uyaranlar) olmak üzere iki farklı tür görev bulunmaktadır. Her bir görev ise (1) statik – hedef olan ve hedef olmayan uyaranlar arasında yavaş geçiş, (2) dinamik – hedef olan ve hedef olmayan uyaranlar arasında hızlı geçiş; olmak üzere iki aşamaya sahiptir.

MOXO-CPT’de Dikkat, Zamanlama, Dürtüsellik ve Hiperaktivite olmak üzere dört farklı performans parametresi bulunmaktadır.

Dikkat – Bu parametre, doğru hedef uyaranın sunumu ya da onu takip eden boş alan periyodu sırasında verilen doğru yanıtların (hedef olan uyarana boşluk tuşu ile verilen yanıtlar) sayısına göre hesaplanmaktadır. Doğru yanıtları yanıt zamanından bağımsız olarak kaydederek sürdürülebilir dikkat düzeyinin ölçülmesini sağlar.

Zamanlama – Bu parametre, yalnızca hedef uyaran ekrandayken verilen doğru yanıt sayısına bağlı olarak hesaplanır.

Dürtüsellik – Dürtüsellik parametresi, yalnızca hedef olmayan bir uyaran ekrandayken verilen hatalı yanıtların sayısına bağlı olarak hesaplanır.

Hiperaktivite – Hiperaktivite parametresi, dürtüsel yanıt olarak nitelendirilmeyen (hedef uyaran ekrandayken boşluk tuşuna çoklu basışlar, hedef olmayan uyaranı takip eden boş alan periyodunda boşluk tuşuna basma, klavyenin rastgele bir tuşuna basma) tüm hatalı hareketleri kapsamaktadır.

Bu çalışmada, MOXO testinin iki farklı formu kullanılmıştır. Oryantiring grubuna, testin hedef uyaran olarak patlayan bir balon ve hedef olmayan uyaran olarak tekeri patlayan bir bisiklet içeren, boşluk tuşuna bastıklarında bir reaksiyonla karşılaştıkları interaktif versiyonu uygulanmıştır. Dans grubu ve kontrol grubuna ise hedef uyaran olarak bir balon, hedef olmayan uyaran olarak ise kırmızı bir top içeren, testin interaktif olmayan versiyonu uygulanmıştır. Bu gruplardaki katılımcılar boşluk tuşuna bastıklarında herhangi bir reaksiyonla karşılaşmamışlardır. Testin bu iki farklı formunda MOXO CPT’nin paradigma ve algoritmalarının benzer olduğu göz önünde bulundurulmalıdır. Testin iki formu arasındaki tek fark, interaktif formda boşluk tuşuna basıldığında bir reaksiyonla karşılaşılmasıdır. Biz, bu farklılığın minör bir farklılık olduğunu ve test performansı ya da zorluğuna etki etmeyeceğini; test paradigması ya da zorluğunu değiştirmeyen böyle bir farklılığın da çalışmamızda yer alan çocuklar gibi normal gelişim gösteren çocuklarda test performansını herhangi bir ölçüde etkileyemeyeceğini düşünüyoruz.

 

2.2.2. Mekansal Algı

2.2.2.1. The Cognitive Modifiability Battery (CMB) – Reproduction of Patterns (RP) Alt Testi

RP (Patern Kopyalama) alt testi, üç boyutlu paternleri kopyalamaya dayanan basit bir görsel-motor göreve sahiptir. Paternler renk, uzunluk, sayı ve pozisyonların boyutları arasında ayrım yapabilmeyi gerektirmektedir. Görev devam ettikçe paternlerin zorluğu da artmaktadır. Başlangıçta oldukça basit olan paternler, zaman içinde yerini tüm boyutların nitelikli bir ayrımını gerektiren paternlere bırakmaktadır. RP alt testi; her biri öğretme öncesi, öğretme ve öğretme sonrası olmak üzere üç aşamadan oluşan dokuz öge barındırmaktadır (9 x 3 = 27). Çocuk test sırasında test uygulayıcısının yanında oturmakta, test uygulacısı bir levha üzerinde paterni çocuğa sunmakta ve çocuktan bu paterni birebir aynı şekilde başka bir levhaya kopyalamasını istemektedir. Çalışmamızda, öğrenme aşamasını müdahale aşamasıyla (oryantiring ya da dans) değiştirdik.

2.2.2 Öğretme öncesi/test ve öğretme sonrası/test aşamaları

Bu aşamalar sırasında çocuğun cevapları, dokuz ‘’pencere’’ye bölünmüş bir levhanın üzerine kaydedilmektedir. Bu ‘’pencere’’lerin her biri de dört parçaya bölünmüştür. Test uygulayıcısı, her bir alana renk ve uzunlukların yalnızca kısaltmalarını yazar. Her bir problem için iki farklı puanlama metodu bulunmaktadır: (a) ‘’ya hep ya hiç’’ metodu – doğru çözülen her bir ‘’pencere’’ için katılımcıya bir puan verilmektedir (problemin tamamı için dört puan), her bir yanlış içinse katılımcı sıfır puan alır (katılımcı tek bir boyutu bile doğru kopyalayamadığında yanlış yapmış sayılır; ve (b) kısmi puanlama metodu – her bir ‘’pencere’’de doğru olarak çözülen her bir boyut için bir puan. Puanlar ‘’pencere’’nin kendi içindeki renk, uzunluk, sayı ve yeri (P1) ve ‘’pencere’’nin levha üzerindeki doğru yeri için (P2) için verilmektedir. Dolayısıyla her bir ‘’pencere’’ için katılımcının alabileceği maksimum puan 5, her bir problem içinse katılımcının alabileceği maksimum puan 20’dir. Birinci ve ikinci metodlara göre, sırasıyla alınabilecek maksimum skorlar 36 ve 180’dir (Tzuriel, 1995).

Tablo 1

Müdahale gruplarına uygulanan programlar

Müdahale Grupları Dersler
Oryantiring #1 Çocuklar, farklı yönlere bakan farklı semboller kullanarak anaokulu sınıflarındaki objelerin yerlerini çizmişlerdir.
#2 Aynı aktivite okul bahçesinde yapılmıştır. Çocuklar bahçedeki objeler için birer resim belirleyerek bu resimleri çizimlerine yerleştirmişlerdir.
#3-6 Çocuklar bir harita üzerinde objeleri işaretlemiş, haritayı kuzey yönüne doğru tutarak işaretlenmiş olan yol boyunca oryantiring yapmışlardır.
#7-8 Aynı aktivite, çocuklar için yeni bir mekan olan yakındaki parkta yapılmıştır.
#9 Son aktivite olarak, ormanda ebeveynlerle birlikte oryantiring yapılmıştır.
Dans #1-4 Çocuklar grup halinde aynı yöne bakarak, kendilerine öğretilenler doğrultusunda dört dans performansı sergilemişlerdir.
#5-7 Eşli dans – Çocuklar el ele tutuşarak birlikte iki yana ve çapraz yönlere doğru hareket etmişlerdir.
#8 Çember halinde eşli dans – Çocuklar yer ve yön değiştirip kendi etraflarında dönerek, birbirlerinden ayrılıp çembere tekrar katılarak dans etmişlerdir.
#9 İki sıra halinde dans – Sırayla her bir çift dansın diğer katılımcılarının oluşturduğu bir köprüden geçmiş, sonra da bu köprünün sonunda yerlerini almışlardır.
#10 Çember halinde dans – Çocuklar saat yönünde ve sonra tersine dönerek, iki yana ve çapraz yönlere hareket ederek danslarını tamamlamışlardır.

2.3 Prosedür

Çalışma, İsrail Milli Eğitim Bakanlığı’nın Başuzman’ı tarafından onaylanmıştır. Çalışma katılımcılarının ebeveynleri, çocuklarının çalışmada yer almalarını onayladıklarını belirten yazılı izin formları imzalamışlardır. Çalışmaya, müdahale edilen birinci deneysel grup (oryantiring), müdahale edilen ikinci deneysel grup (dans) ve herhangi bir şekilde müdahale edilmeyen kontrol grubu olmak üzere üç gruba bölünen 123 anaokulu öğrencisi katılmıştır. Bahsi geçen iki müdahale grubu ve bir kontrol grubu oluşturularak oryantiring ve dans etkinlikleri üzerinden fiziksel aktivitenin mekansal algı ve dikkati etkileyip etkilemediğini ölçmek amaçlanmıştır. Katılımcıların performansları müdahalelerden bir hafta önce, MOXO ve  CMB’nin RP alt testi kullanılarak (testler arasında 10 dakikalık aralar verilerek) incelenmiştir. Bundan sonra ise, oryantiring ya da dans olmak üzere haftalık fiziksel aktivite programları içeren dokuz haftalık müdahale dönemi başlamıştır. Müdahale döneminden sonra bahsi geçen testler çocuklara tekrar uygulanmıştır.

2.4 Çalışma tasarımı

Çalışma için iki deneysel grup ve bir kontrol grubu oluşturulmuş, söz konusu üç grup müdahale öncesi ve sonrasında incelenmiştir.

2.5 Müdahale

Birinci grup (oryantiring) zorluk seviyesi giderek artan dokuz haftalık bir oryantiring aktivite programına tabii tutulmuştur. Çalışmalar sınıf ortamında başlamış, bütün dersleri profesyonel bir oryantiring sporcusu vermiştir. İkinci grup (dans) da oryantiring grubunda olduğu gibi zorluğu zaman içinde yükselen dokuz haftalık bir programa tabii tutulmuştur. Katılımcılar profesyonel bir dans öğretmeninden toplamda 10 ders almışlardır. Seçilen danslar yer algısı, bireysel ve toplumsal alanı ayırt etme ve yön değiştirme becerilerinin kullanımını gerektirmiştir. Tüm danslar katılımcılara üç aşamada öğretilmiştir: (1) Müzik olmadan her bir dans adımının sözlü olarak açıklanması ve gösterilmesi, (2) Gösterilen hareketlere müzik eklenmesi, (3) Sözlü açıklamalar ve hareketlerin gösterilmesiyle birlikte tüm adımların tek bir dansa dönüştürülmesi. Dans grubunun test performansları da müdahale öncesi ve sonrasında incelenmiştir. Kontrol grubuna ise testler herhangi bir müdahale olmadan dokuz haftalık bir aralıkla uygulanmıştır.

2.6 Veri Analizi

Müdahale öncesi ve sonrasındaki dikkat ve mekansal algı performanslarının ölçülebilmesi için, 3 farklı grup arasında (dans vs. oryantiring vs. kontrol grubu) ve 2 müdahale koşulunda (müdahale öncesi vs. müdahale sonrası) ANOVA analizi yürütülmüştür. Bunun yanında MOXO testi kullanılarak 2 farklı müdahale grubu arasında (dans vs. kontrol) ve 2 müdahale koşulunda (müdahale öncesi vs. müdahale sonrası) başka bir ANOVA analizi yürütülmüştür. Oryantiring grubuna dair verilerin analizi için ayrıca bir t-testi uygulanmıştır.

Bu çalışmanın hipotezi fiziksel aktivitenin, özellikle oryantiring ve dansın, erken çocukluk döneminde mekansal algı ve dikkat gibi yönetici fonksiyonları olumlu yönde etkileyeceğiydi.

3.1.Dikkat – dans ve kontrol grupları

İki farklı ölçüm zamanı için üç grubun dikkat performanslarına ait bulgular Tablo 2’de gösterilmiştir. ANOVA analizleri, MOXO testinin interaktif olmayan formunun uygulandığı dans ve kontrol gruplarında, farklı ölçüm zamanları arasında (müdahale öncesi ve müdahale sonrası) anlamlı farklılıklar saptamıştır: Farklılıkların değerleri Zamanlama parametresi için F(1, 67) = 9. 67; p < .01;  _2= .126; Dikkat parametresi için F(1, 67) = 8.71; p < .01  _2= .115; Hiperaktivite parametresi için F(1, 67) = 3.99; p < .05;  _2= .056 ve Dürtüsellik parametresi için F(1, 67) = 4.59; p < .05;  _2= .064 olarak bulunmuştur. Bunun yanında, çeldiricilerin varlığında Dikkat (F(1, 68) = 4.53; p < .05;  _2= .062) ve Dürtüsellik (F(1, 67) = 9.77;p < .01;  _2= .126) performansları arasında anlamlı bir ilişkiye rastlanmıştır. Parametrelerde (Dikkat ve Hiperaktivite) uyaranların farklı yönlerden ortaya çıktığı durumlarda, dans grubunun müdahale öncesiyle karşılaştırıldığında müdahale sonrasında ilerlemiş bir performans gösterdiği belirlenmiştir. Dürtüsellik parametresi için iki grupta da herhangi bir ilerleme görülmemiştir. Zamanlama parametresinde, yalnızca uyaranların ekranın alt kısmında ortaya çıktığı durumlarda ilerleme görülmüştür. Erkek ve kız çocukları arasında herhangi bir farka rastlanmamıştır. Bu şekilde, hipotezin dikkat ile ilgili bölümü doğrulanmıştır.

3.2 Dikkat – oryantiring grubu

Oryantiring grubundaki katılımcılara MOXO testinin interaktif formu uygulanmış ve katılımcıların müdahale sonrasında Zamanlama parametresinde ilerleme gösterdikleri belirlenmiştir (t(37)= − 2.068; p = .046).

3.3. Mekansal algı

Mekansal algı performansına dair bulgular ve iki farklı ölçüm zamanında üç grubun mekansal algı performansları Şekil 1’de gösterilmiştir. CMB için iki farklı ölçüm zamanı arasında (F(2, 120) = 44.26; p < .001;  _2= .269), ve müdahale grupları ile kontrol grubu arasında (F(2, 120) = 6.502; p = .002;  _2= .096) anlamlı farklılıklar bulunmuştur. Bunun yanında gruplar arasında karşılıklı bir etkileşim bulunduğu da rapor edilmiştir (F(2, 120) = 5.66; p = .004;  _2= .086). İki farklı ölçüm zamanı ve üç grup arasında, küplerin renk ya da sayılarını doğru belirleme becerisine dair herhangi bir farklılık bulunmamıştır. Şekil 1’de gösterildiği gibi, küplerin uzunluğunu uygun şekilde seçme becerisinde iki ölçüm zamanı (F(1, 120) = 47.10; p < .001;  _2= .282) ve üç grup arasında (F(2,120) = 4.42; p = .014;  _2= .069) anlamlı farklılıklar saptanmış, gruplar arasında herhangi bir etkileşim bulunmadığı görülmüştür. Pencerelerdeki her bir kübe ait detayları seçebilme becerisinde (P1) iki farklı ölçüm zamanı (F(1, 120) = 7.41; p < .01;  _2= .058) ve üç grup arasında (F(2, 120) = 4.01; p < .05;  _2= .063) anlamlı farklılıklar bulunduğu görülmüştür. Bunun yanında, gruplar arasında karşılıklı bir etkileşim bulunduğu da rapor edilmiştir (F(2, 120) = 5.136; p = .007;  _2= .079).

Levha üzerine ‘’pencere’’leri doğru olarak yerleştirme becerisi (P2) için de benzer bir patern saptanmıştır. İki farklı ölçüm zamanı (F(1, 120) = 8.06; p < .01;  _2= .063) ve üç grup arasında (F(2,120) = 6.47; p < .01;  _2= .097) farklılıklar ve karşılıklı bir etkileşim (F(2, 120) = 6.18; p < .001;  _2= .093) olduğu belirlenmiştir. Çalışma hipotezi CMB testleri ile de doğrulanmış ve şekilde görüldüğü gibi, ölçümlerde müdahale grupları için müdahaleden önceki duruma kıyasla müdahale sonrasında olumlu yönde bir ilerleme tespit edilmiş, kontrol grubu içinse herhangi bir ilerleme saptanmamıştır.

Özetle, Şekil 1’de görüldüğü gibi, iki müdahale grubunun da performanslarında müdahale öncesiyle karşılaştırıldığında müdahale sonrasında olumlu bir ilerleme bulunduğu görülmüştür.

Çalışma bulguları, ölçülen yönetici fonksiyonların ikisi için de –mekansal algı ve dikkat- müdahale öncesindeki duruma kıyasla müdahale sonrasında belirgin bir ilerlemeye işaret etmektedir. Kontrol grubundaysa iki yönetici fonksiyon için de herhangi bir farklılık görülmemiştir. Müdahale gruplarındaki bireylerin söz konusu ilerlemeleri; araştırma bulgularını gelişimsel psikoloji, kinesiyoloji, bilişsel nörobilim ve biyopsikoloji gibi birçok disiplin açısından da güçlendirmektedir. Diğer çalışmalarda olduğu gibi (e.g.,Enghauser, 2007; Jola et al., 2011; Ratey, 2008), çalışmamızda incelenen yönetici fonksiyonlar, çocukların bilişsel görevlerde iyi bir performans göstermelerini sağlamıştır.

Bulgularımız, oryantiring grubundaki katılımcıların mekansal algılarındaki ilerlemenin dans grubundakilere kıyasla önemli ölçüde daha fazla olduğunu göstermektedir. Oryantiring karmaşıklık, dinamiklik, belirsizlik ve zaman kısıtlılığıyla nitelendirilen bilişsel süreçler gerektirdiğinden böyle bir bulgu zaten beklenmekteydi. Oryantiring görevleri; durumları yönetme ve karar verme, bir yandan da çevre ve bu çevreyi temsil eden haritadaki bilgilere göre hareket etme gibi beceriler gerektirmektedir. Oryantiring sporcuları da karar verebilmek ve hareketlerinin tutarlı olduğundan emin olabilmek için dikkatlerini bu iki bilgi kaynağı arasında bölmek zorundadır (Mottet & Saury, 2013). Oryantiring görevinde başarılı olabilmek için çocuklar iki boyutlu harita ögelerini üç boyutlu çevresel objelere dönüştürebilmeli ve bu aktiviteyi oryantiring süresi boyunca sıkça tekrarlamalıdır. Bunun yanında çevredeki taş ve bitki gibi cisimlere karşı dikkatli olmalı ve uygun motor yanıtlar vermelidir. Diğer çalışmalar, katılımcılara çeşitli beceriler kazandırmak ve gerçek hayattaki engelleri simüle etmek için laboratuvar ortamında çalışsalar da (e.g., Finkelstein et al., 2011; Man, Chung, & Lee, 2012), bizim çalışmamız bilişsel yetileri geliştirmek adına oryantiring sporunu doğal bir çevrede kullanmıştır.

Dans grubunun performansı incelendiğinde de, kontrol grubundaki akranlarına göre bilişsel fonksiyonlarında olumlu bir ilerleme sağladıkları görülebilir. Dans; adımların sırasını ezberleme, el-ayak kordinasyonu, müziğin ritmiyle hareketlerin uygunluğu, partnerle ve diğer dansçılarla aynı hareketleri yapma gibi motor ve bilişsel becerileri kombine eden aktiviteler gerektirmektedir. Bu yüzden, bu becerilere dair egzersizler gerektiren bir müdahale için de, ilgili bilişsel becerileri geliştirmesi beklenmiştir. Zamanlama parametresinin yalnızca uyaranlar ekranın alt kısmında ortaya çıktığı durumda ilerleme göstermesine dair bir açıklamamız bulunmamaktadır. Bu bulgu rastlantısal bir özelliğe sahip olabilir ve doğrulanması için kesinlikle daha fazla araştırmaya ihtiyaç vardır. Bu bulgunun çalışmanın genel sonuçları üzerinde de anlamlı bir etkisi olmamıştır.

Bu çalışmanın bulgularının çeşitli metodolojik kısıtlamalar ve sınırlara sahip olduğu göz önünde bulundurulmalıdır. İlk olarak, müdahalelerin anaokullarının alışıldık aktivite rutinine ek olarak, iki profesyonel uzman tarafından yürütüldüğü göz önünde bulundurulmalıdır. Katılımcıların yaşlarında, dokuz haftalık ilave bir fiziksel aktivitenin, seçilen aktivite türünden bağımsız olarak bir çocuğun yönetici fonksiyonlarını herhangi bir şekilde geliştirebileceğinin garantisi yoktur. Bunun yanında, her zaman için profesyonel bir anaokulu uzmanının seçilen aktivitelere gerek kalmadan çocukların yönetici fonksiyonlarında ilerleme sağlayabilme ihtimali de bulunmaktadır. Bu çalışmada, seçilen aktivitenin etkisine ek olarak, anaokulu sınıflarının kendi öğretmenlerinin çocukların yönetici fonksiyonlarının gelişimini olumlu yönde ilerlemelerini sağlayabilecek potansiyel etkileri takip edilmemiştir. Bulgularımızın gücü, kontrol grubu ile kıyaslanan müdahale gruplarının yönetici fonksiyonlarında görülen hızlı ve belirgin ilerlemeden gelmektedir.

Oryantiring grubu için MOXO testinin dans ve kontrol grubu için kullanılan formundan farklı bir formunun kullanıldığı göz önüne alınmalıdır. Buna rağmen testin iki formunda da müdahale gruplarının yönetici fonksiyonlarında olumlu bir ilerleme saptanıp kontrol grubu için herhangi bir ilerleme saptanmaması, bu çalışmanın sonuçlarına dikkat çekmektedir. Dolayısıyla, çocuklarda dikkat ve mekansal algıya dair egzersizlerin performans üzerinde olumlu bir etkiye sahip olduğu, uygulanan testlerin farklılığı gibi minör faktörlerin ise büyük ihtimalle yönetici fonksiyonların performansını etkilememiş olduğu söylenebilir.

Betts, McKay, Maruff ve Anderson (2006) geçmiş çalışmalarında 5-6 ve 8-9 yaşlarındaki çocukların sürdürülebilir dikkat düzeylerinde hızlı bir gelişme gözlemlemiş ve rapor etmiştir; bizim bulgularımızsa incelenen aktivitelerin bilişsel fonksiyonları yalnızca kısa bir zamanda geliştirdiğini değil, bunu iki bilişsel fonksiyon için aynı anda yaptığını göstermektedir. Bu bulgular van der Hama,Postmaa, and Laengc’in (2014) dikkatin mekansal algıda oynadığı önemli rolün altını çizen çalışmalarıyla tutarlılık göstermektedir. Yine de, pratik uygulamaları değerlendirebilmek için bu iki fonksiyon arasındaki ilişki araştırılmalıdır.

Biz, dikkat ve mekansal algı egzersizlerinin bireyin performansı üzerinde olumlu etkilere sahip olabileceğini düşünmekteyiz. Fakat bu egzersizleri, çalışmamızda kullanılan oryantiring ve dans aktiviteleri gibi dinamik içeriklere sahip olan fiziksel aktivitelerle sınırlandırmaktayız. Yönetici fonksiyonlardaki bu ilerlemenin kalıcı olup olmayacağı sorusuna ise henüz cevap verememekteyiz.

Bulgularımız, diğer çalışmaların fiziksel aktivitelerin çocukların yönetici fonksiyonları üzerindeki etkilerine dair bulgularını desteklemektedir (Guiney & Machado, 2013). Ancak, geçmişteki çalışmalar çocukların yönetici fonksiyonlarını olumlu yönde etkileyen aktivite türlerinin (aerobik, anaerobik, akut ya da kronik) hangileri olduğunu araştırırken (e.g., Best, 2010), bu çalışma belirli beceriler gerektiren fiziksel aktiviteleri kullanarak yönetici fonksiyonlardaki değişimi incelemiştir. Diğer çalışmaların aksine (e.g., Memmert, 2006), bu çalışmada normal gelişim gösteren çocuklar incelenmiştir. Çalışmamızın sonuçları, çocuk eğitimcileri için birer öneri niteliği taşımaktadır. Çocukların gelişimi için gerekli olan bilişsel becerilerin gelişimi adına çeşitli aktiviteler tasarlamak faydalı olabilir. Bunun yanında bilişsel fonksiyonların aktif olarak kullanılması söz konusu fonksiyonlarda ilerleyen yaşın getireceği bozulmaları yavaşlatabileceğinden, yetişkinlerin de bilişsel fonksiyonlarını (yönetici fonksiyonlar vb.) kullanabilecekleri aktivitelerde yer almalarını öneriyoruz. Çalışmamızda uygulanan fiziksel aktivitelerin uzun dönem etkilerinin incelenmesi için de daha fazla araştırma yapılmasını destekliyoruz.

Ayrıntılı kaynak bilgisi ve linkler için orijinal dosyayı inceleyebilirsiniz.

Bu içeriği paylaşın!
Share on Facebook
Facebook
Tweet about this on Twitter
Twitter
Email this to someone
email
Moxo Dikkat Testi Merkezleri

Moxo Dikkat Testi uygulayıcı merkezlerini inceleyin, size en yakın merkezden ön randevu alın.

İNCELE
Moxo Dikkat Testi Merkezi Olun

Türkiye’de 500’ün üzerinde klinik ve merkezde uygulanan Moxo Dikkat Performans Testi’ni kullanmak artık daha kolay.

BAŞVUR
Neden Moxo Dikkat Testi?
1
40'dan fazla ülke
550.000 Test
Moxo Testi Dünyada 40’dan fazla ülkede 450.000’nin üzerinde uygulanmıştır.
2
Çeldiricili & Objektif
Tek Test
Dünyada çeldiricili ve objektif tek dikkat testidir.
3
420 Tepki ve
Tepkisizlik
Moxo Testte 420 tepki ve 420 tepkisizlik Eylemi ölçülmektedir.
4
Türkiye’de son 4 Yılda
40.000 Test
Moxo Testi Türkiye’de son 4 Yılda 40.000’in üzerinde uygulanmıştır.
Moxo Dikkat Testi Nedir?
Moxo Dikkat Testi Nedir?
Çocuğunuzun dikkat başarısını ölçmek ve ders çalışma ortamının dikkat özelliklerine göre yeniden düzenlenmesi için uzmanlarınızdan
Moxo Dikkat Testi’ni mutlaka isteyin! MOXO MERKEZLERİNİ İNCELEYİN
Uzman Yorumları
Haberler / Duyurular