0 850 840 49 28

Kullanımı Kolay Olan Bir Elektrofizyolojik İndeks ile DEHB’de Dikkatin İzlenmesi

Kullanımı Kolay Olan Bir Elektrofizyolojik İndeks ile DEHB’de Dikkatin İzlenmesi

Monitoring Attention in ADHD with an Easy-to-Use Electrophysiological Index

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), elektrokardiyografik (EEG) aktivite karakteristiğine sahiptir. Biz, dikkat için tek kanallı bir EEG markörü geliştirdik: Beyin Angajman İndeksi (BEI’). Bu çalışmada, DEHB hastaları ve sağlıklı kontrol grubunu birbirinden ayırt etmekte BEI’nın kullanışlılığını değerlendirdik. Bunun yanında, BEI’nın DEHB hastalarında farmakolojik tedavinin etkilerini izleyebilme niteliğini araştırdık. 20 DEHB hastası ve 10 kişilik kontrol grubunun oluşturduğu çalışma popülasyonuna ait BEI’ değerleri, 1 dakikalık işitsel oddball paradigması ve Sürekli Performans Testi (CPT) kullanılarak ölçülmüştür. Biz, çalışmamızda CPT BEI’nin davranışlara göre değişiklik gösterdiği ve kontrol grubunu birbirinden ayırmakta başarılı olduğunu gösterdik. Aynı zamanda, oddball BEI değerinin durumlara göre değişiklik gösterdiği ve DEHB grubu ile kontrol grubu arasındaki dikkat seviyesi farklılıklarını belirleyebildiği bulgusuna ulaştık. Oddbal BEI’, aynı zamanda tedaviye verilen yanıt ile ilişkili olup tedavi etkisi ile öğrenme/zaman etkisini birbirinden ayırabilmektedir. Söz konusu markörün, oldukça yaygın olan bilgisayar ortamında yapılan testlerle birlikte kullanımı; DEHB için araştırma ve klinik kullanım adına umut vaat etmektedir. Bu çalışmanın sonuçlarını doğrulamak için ise, söz konusu alanda daha fazla araştırma yapılmasına ihtiyaç duyulmaktadır.

Anahtar Kelimeler: DEHB, EEG, CPT, Beyin Angajman İndeksi, Metilfenidat

Günümüze dek, Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu’nun (DEHB) tanısı klinik muayene ve değerlendirme ölçütlerine dayanmıştır. DEHB tanısının objektif olmayan yapısına bakıldığında, anlamlı patolojik veriler sağlayacak ve kullanımı pratik olacak biyobelirteçlerin kullanımı oldukça önemli görünmektedir (Rosenberg ve arkadaşları, 2016).  DEHB, elektrokardiyografik (EEG) aktivite karakteristiğine sahiptir (Loo ve Barkley, 2005). DEHB hastaları ve kontrol grubunu birbirinden ayıran elektrofizyolojik markörler, üç anahtar analiz paradigmasına bağlıdır: (i) Amerika Birleşik Devletleri Gıda ve İlaç Dairesi tarafından onaylanıp theta/beta oranına dayanan NEBA LTD reklam aracı değerlendirmeleri (Snyder ve ark., 2015; Gloss ve ark., 2016) ile örneklendirilebilecek, işlenmemiş EEG analiz metodları ve araçları (Arns ve ark., 2013); (ii) olaya ilişkin potansiyeller (ERP) ve olaya ilişkin senkronizasyon/desenkrenizasyon gibi olaya bağlı analiz metodları (ERS/ERD; Fisher ve ark., 2011; Shahaf ve ark., 2015); (iii) CPT gibi önceden tasarlanmış görevler sırasında toplanan örneklere uygulanan, işlenmemiş EEG analiz metodları (Loo ve ark., 2009). CPT gibi görevler, sıklıkla ERP analizinde kullanılır (Sunohara ve ark., 1999); ve uyarıcı zamanına senkronize olmadan, göreve ilişkin bir şekilde analiz edilir. Dikkatin elektrofizyolojik markörleri, etkili bir tedaviyle normalleşme eğilimi göstermektedir (Verbaten ve ark., 1994; Sunohara ve ark., 1999). Son birkaç yılda, dikkat için tek kanallı bir markör geliştirdik (Shahaf ve ark., 2015, 2017; Bartur ve ark., 2017). Çalışmamız, dikkat proseslerinin prefrontal elektrotların kullanımıyla geniş bir frontosentral alandan etkili bir biçimde izlenebileceğini göstermiş; bu şekilde DEHB sahibi hastaların kontrol grubundan ayrıldığı belirlenmiştir (Shahaf ve Pratt, 2013; Shahaf ve ark., 2015). Biz, prefrontal aktiviteyi izlemek için iki elektrottan oluşan minimal ve basit bir düzenin etkili olacağına kanaat getirdik. Bunun yanında, EEG analizini de şablon eşleştirme tekniğini kullanarak basitleştirdik (Vijayalakshmi ve Abhishek, 2010; Bartur ve ark., 2017; Shahaf ve ark., 2017). Şablon eşleştirme tekniği, örneklenen EEG verisinde daha önceden verilen bir paterni  (örneğin DEHB ile ilişkilendirilen bir ögeyi) arama esasına dayanmaktadır. Biz, ortalaması alınan ERP (olaya ilişkin potansiyel) sinyalinde bulunan paternler için işlenmemiş EEG verilerini tarayan bu metodolojiyi takip ettik (Ja´skowski and Verleger, 1999). Bunun yanında, ortalaması alınan ERP örneğinde, markörümüz uyarıcı zamanına kilitlenmiş olsa da (Shahaf ve Pratt, 2013; Shahaf ve ark., 2015), markörün işleme başlaması tek-deneme seviyesinde çok daha fazla değişkenlik göstermiştir. Literatüre göre, yüzlerce milisaniyeden oluşan bir skalada bu denli büyük bir temporal değişkenlik, daha düşük frekansa sahip bir EEG aktivitesi için daha fazladır; ve amplitüt ile uyaran öncesi osilasyon aşamasıyla ilişkilendirilmektedir (Stefanics ve ark., 2010). Tek deneme çalışmalarımızdaki uyarılmış cevap gecikmesindeki bu geniş değişkenlik nedeniyle, tek denem seviyesinde şablon üzerinde herhangi bir zaman kilidi uygulanmamıştır (Shahaf ve ark., 2017). Örneklenen aktiviteyi dikkatle ilgili proseslerin süperpozisyonuyla ilişkilendirip osilasyonları devamlı EEG analizlerinden önce getirerek, söz konusu prensipleri takip ettik. Dış kaynaklardan gelip zamanı tutulmuş (süresi belirli) olaylara ihtiyaç olmadan da; dikkatle ilişkilendirilen aktiviteyle eşleştirilen şablonların sıklığına bakarak dikkat düzeyinin sürekli EEG’lerin kısa örneklerinden çıkarılabileceğini gösterdik (Bartur et al., 2017). Bu çalışmada, hem dış kaynaklı durumlar hem de dış kaynaklı olmayan durumlarda aynı şablon eşleştirme yaklaşımını kullandık. Ulaşılan ilgili dikkat markörü, bir CPT oturumu sırasında herhangi bir klinik alanda tanısal kesinliğin arttırılması amacı ile kullanılabilir (Loo ve ark., 2009). Elde edilmesi kolay olan 1 dakkalık örnekler, ev bağlamında düzenli aralıklarla kullanılabilir ve hastanın düzenli bir şekilde izlenebilmesini sağlama potansiyeline sahiptir; bu da tedavi titrasyonu için değerli olabilir (Vitiello ve ark., 2001). Bu çalışmada, sürdürülebilir dikkat için tasarlanmış bir markör olan elektrofizyolojik markörümüz Beyin Angajman İndeksi (BEI’)’nin DEHB hastalarını sağlıklı bireylerden ayırt etme niteliğini değerlendirdik (Bartur ve ark., 2017; Shahaf ve ark., 2017). Bunun yanında, BEI üzerinde farmakolojik  tedavinin etkilerini de analiz ettik. Ana hipotezimiz, BEI’ kullanılarak DEHB hastaları ve kontrol grubunun birbirinden ayırt edilebileceğiydi. BEI’ değerini ise bir CPT görevi sırasında 1 dakikalık işitsel bir oddball paradigması kullanarak elde ettik.

Çalışmaya DEHB tanılı 20 genç yetişkin (kadın: erkek oranı 15:5, 29.05 yaş ortalaması ve ± 6.12 standart sapma; ve 10 kişilik bir kontrol grubu (3:7 erkek:kadın oranı, 29.3 yaş ortalaması ve ± 5.48 standart sapma) dahil edilmiştir. Katılımcılar, ilgili DEHB ve öğrenci internet forumlarına verilen reklamlar aracılığıyla seçilmiştir. Adaylar psikiyatrik bir değerlendirmeden geçmiş ve Hod Haşaron’da bulunan Shalvata Mental Health Center’da DSM5 kriterlerine dayanan yarı yapılandırılmış bir mülakata tabii tutulmuşlardır. Takip eden durumlarda bulunan adaylar çalışmaya dahil edilmemiştir: (I) Herhangi bir aktif psikiyatrik bozukluk, bipolar ya da psikotik hastalık, ya da majör nörolojik bozukluk tanısına sahip olan bireyler; (ii) madde ya da alkol kullanım bozukluğuna sahip olan bireyler; (iii) majör bilişsel bozukluklara sahip olan adaylar; ve (iv) anlamlı düzeyde işitme bozukluğuna sahip olan adaylar. Kontrol grubu da benzer bir değerlendirme sürecinden geçmiş, DEHB tanısına sahip olan ya da DEHB geçmişine sahip olan adaylar kontrol grubuna dahil edilmemiştir. Bütün katılımcılar, çalışmaya dair bir izin belgesi imzalamışlardır. Çalışma, Shalvata Mental Health Center’ın yerel etik komitesi tarafından onaylanmıştır. Her bir katılımcıya çalışmanın prosedürü açıklanmış ve ancak izin belgelerini imzaladıklarında çalışmaya dahil edilmişlerdir.

 

ARAÇLAR

Değerlendirme Ölçütü

Tüm katılımcılar, Yetişkin DEHB Bireysel Rapor Skalası’nı (ASRS; Kessler ve ark., 2005) tamamlamışlardır.

Bilgisayar Ortamında Değerlendirme

Çalışmamızda MOXO-CPT adlı bilgisayar ortamında yapılan test kullanılmıştır. MOXO-CPT, her biri yaklaşık olarak 140 saniye süren sekiz farklı bölümden oluşmaktadır. Söz konusu bölümlerde hedef olan ve hedef olmayan uyaranlar katılımcıya sunulmaktadır. Bölümler, birbirlerinden sunulan ilave çeldirici uyarıcılara göre ayrılmaktadır: hiçbir çeldirici uyarıcı sunulmayan, yalnızca işitsel, yalnızca görsel ya da hem görsel hem işitsel çeldiricilerin sunulduğu bölümler mevcuttur. Her bir çeldiric uyaran, sekiz test bölümünün ikisinde kullanılmaktadır (testin ilk ve son bölümlerinde çeldirici kullanımı yoktur). MOXO-CPT, tüm bir test boyunca dikkatin dört farklı alanına dair bilgileri analiz etmektedir: dikkat, zamanlama, dürtüsellik ve hiperaktivite (Cassuto ve ark., 2013).

Elektrofizyolojik Araç

Elektrofizyolojik veriler, Neurosky EEG MindWave tek kanal sistemi üzerinden, bir frontal elektrot (∼Fpz) ve kulak memesi üzerindeki bir referans elektrotu ile kaydedilmiş olup; örnekleme oranı olarak 512 Hz’dır. Geçmiş çalışmalarda, şablon markörümüzün merkezi ve frontal alanlardaki herhangi bir sagittal ya da para-sagittal elekrot aracılığıyla alınableceğini belirtmiştik (referans peri-auriküler olduğu sürece)  (Shahaf ve ark., 2015). Fpz frontal lokasyonunu ve kulak memesi referans lokasyonunu, saç çizgisinin altına yerleştirilecek elektrotların kullanımının kolay olmasından dolayı seçtik. MindWave EEG seti, kuru EEG elektrotları kullanmaktadır (Rebolledo-Mendez et al., 2009).Örneklenen veri, wireless bağlantısı aracılığıyla çevrimdışı veri işlemesi için deney bilgisayarına akarılmaktadır. Her bir örnekleme oturumu, 5 dakikalık uyaransız kayıt içermiş; 5 dakikalık başka bir kayıt da işitsel oddball protokolü sırasında kaydedilmiştir. Oddball uyaranları 40 milisaniyelik 1000 ve 2000 Hz tonlardan oluşmuş olup, kulaklığın iki tarafından da ∼60 dB’de verilmiştir. Uyaranlar, uygulama zamanının %80’inde sunulan 1000 Hz’lık bir frekans tonundan ve %20’sinde sunulan 2000 Hz’lık bir tondan oluşmuştur. Uyarıcılar arasındaki aralık, 2-3 saniye arasında bir zamanın tesadüfi olarak seçilmesiyle meydana getirilmiştir. Uyarıcılarla ilgili örneklerden, yalnızca uyarıcının sunulduğu ilk dakikadaki örnekler analiz için kullanılmıştır. Bu noktada, oddball paradigmasını olaya ilişkin analizlerden ziyade göreve ilişkin analizler için kullandığımızı belirtiyoruz. Paradigmanın rolü, literatürde daha önceki göreve ilişkin analiz çalışmalarının tanımladığı şekilde, daha yüksek bir dikkat düzeyi sağlanmasıydı (Loo et al., 2009). Bu yüzden, very analizinde iki farklı uyarıcı türü arasında herhangi bir ayrım yapmadık.

 

Prosedür

İzin belgelerinin hazırlanması ve değerlendirme ölçütlerinin doldurulması süreçlerinin tamamlanmasından sonra; her bir aday deneyimli bir psikiyatrist tarafından kapsamlı bir klinik değerlendirmeye tabii tutulmuştur. Söz konusu değerlendirmenin bir kısmı yarı yapılandırılmışlık özelliği taşımaktadır, bunun nedeni ise katılımcının DSM 5 kriterine göre DEHB şartlarını doldurduğunun doğrulanmak istenmesidir (DSM 5. 2013. American Psychiatric Association). Düzenli farmakolojik tedavi kullanmış olan DEHB katılımcıları (çoğunlukla çabuk salımlı 10-20 mg, ya da yavaş salımlı 20-60 mg) aynı tedaviyi çalıştırma sırasında da sürdürmeleri için yönlendirilmişlerdir. Düzenli bir tedavi uygulaması görmeyen katılımcılar ise, çalışma psikiyatristi tarafından standart bir farmakolojik tedaviye tabii tutulmuştur. Biz, çalışma gününde ve örneklemeye başlamadan önce hastalar tarafından herhangi bir tedavi ögesi alınmadığından emin olduk. Her bir katılımcı MindWave sistemi tarafından 5 dakika boyunca ölçülmüş, sonrasında ise işitsel oddball protokolü ile başka bir 5 dakika boyunca ölçülmüşlerdir. Sonrasında ise, katılımcılar MindWave sistemiyle ölçülmeye devam ederken MOXO CPT testini almışlardır. DEHB tanılı katılımcılar, ya kendi standart farmakolojik tedavilerini ya da çalışma psikiyatristi tarafından kendileri için reçete edilen tedavileri uygulamışlardır. Bir saatlik bir aralıktan sonra, DEHB’li katılımcılar Mindwave sistemi ile ikinci bir işitsel oddball görevinden 5 dakika önce ve 5 dakika sonra tekrar ölçülmüşlerdir. Bundan sonra ise, ikinci bir MOXO-CPT testi almışlardır. Deneyin izlencesine Şekil 1’de yer verilmiştir. Bütün işitsel oddball ölçümleri, göz hareketlerinin elektrofizyolojik artifaktından sakınabilmek adına gözler kapalıyken yapılmıştır.

Veri Analizi

Bilgisayar Ortamında Bilişsel Veri Analizi

Normal, orta ve düşük CPT grupları

Her bir MOXO oturumu dört farklı parametre üretmektedir: dikkat, zamanlama, dürtüsellik ve hiperaktivite. Her bir indeks ise üç farklı seviyesi içermektedir, söz konusu bölümler test sonucunda farklı renklerle kodlanmışlardır (Cassuto ve ark., 2013). Normal popülasyona göre 2 standart sapmadan daha fazla sapma gösteren performanslar düşük performans seviyesi adı altında incelenmekte ve kırmızı renkle gösterilmektedir. Normal popülasyon ortalaması sarı renkle gösteriliyor olup, bu seviyenin 1 standart sapma altında altında ya da üstünde olan normal performans seviyesi koyu ve açık yeşil renkleriyle gösterilmektedir. Testin parametrelerinin herhangi birindeki en kötü performanslarına göre katılımcılar normal, orta ve düşük performans kategorilerine ayrılmışlardır. Katılımcılar, tüm performans parametreleri normal düzeylerde olduğunda normal bir global performans indeksi; ve bu dört parametrenin en az birinde düşük bir performans düzeyi sergiledilerse düşük bir global performans indeksi almışlardır. Tüm diğer vakalarda ise katılımcılar orta global performans indeksi almışlardır.

Standart+ ve standart- gruplar

Bahsi geçen gruplara ek olarak, katılımcıları global performans indekslerine göre takip eden şekilde grupladık: Normal global performans indislerine sahip olan DEHB’li katılımcılar DEHB standart+ gruba; orta ya da düşük global performans indislerine sahip olan DEHB’li katılımcılar ise standart- gruba dahil edilmiştir. Benzer şekilde, kontrol grubundan normal global performans indislerine sahip olanlar standart+ kontrol grubuna, orta ya da düşük global performans indislerine sahip olanlar ise standart- kontrol grubuna dahil edilmişlerdir.

ŞEKİL 1: Deney prosedürü. Tüm katılımcılar, DEHB bireysel rapor skalası (ASRS) değerlendirmesinden geçmiş, sonra ise işitsel oddball kullanılarak elektrofizyolojik ölçümlere ve son olarak da MOXO Sürekli Performans Testi’ne tabii tutulmuşlardır. Bundan sonra ise, DEHB tanılı katılımcılar farmakolojik tedavi almış; 60 dakika beklendikten sonra ise performansları tekrar ölçülerek ikinci bir işitsel oddball görevi ile ikinci bir MOXO CPT uygulamasına tabii tutulmuşlardır.

 

 

 

Tedavi etki vs. Zaman/öğrenme etkisi grupları

Her bir MOXO oturumunun ilk ve son bölümleri çeldiricisizdir. MOXO parametrelerinin her biri (dikkat, zamanlama, dürtüsellik ve hiperaktivite) her bir bölüm için 0-100 arası bir skalada puanlandırılmaktadır. Biz, ilk ve son bölümler için dört parametrenin ortalamasını alarak çeldirici uyaran içermeyen bloklardaki performanslardan tek bir blok oluşturduk. DEHB tanılı katılımcılar için oturum içi farklılık hesaplaması yaptık; söz konusu hesaplama ise MOXO’nun birinci ve sonuncu bölümleri arasındaki performans farkının bulunmasıyla yapılmaktadır. Bunun yanında, ikinci MOXO oturumunun (farmakolojik müdahaleden sonraki) ve birinci MOXO oturumunun en iyi performans gösterilen bölümü bulunarak bunların arasındaki fark alınmış, bu şekilde de oturumlar arası farklılığa ulaşılmıştır. Biz, DEHB tanılı katılımcıları oturumlar arası fark oturum içi farklılıktan fazla ise tedavi etki grubuna; oturum içi fark oturumlar arası farktan daha yüksek ise zaman/öğrenme etkisi grubuna atadık.

BEI’ Analizi

BEI, uyarıcıyla ilişkili örneğin ilk dakikasından alınan EEG verilerinin analiz edilmesi için kullanılan standart bir hesaplama yöntemidir. Hesaplama, şablon eşleştirmesine dayanmaktadır (Vijayalakshmi ve Abhishek, 2010). Bu teknik, örneklenen sinyalle kıyaslanan basit bir şablon kullanmaktadır. BEI analizinde, her bir şablon 1500 milisaniyeden oluşmakta olup, dikkatle ilişkilidir ve örneklenen orijinaliyle aynı boyutta, hareket eden bir pencereyle eşleştirilmektedir. Eşleştirme süreci şu şekilde gelişmektedir: (I) 1 dakikalık örnek, 10 saniyelik segmentlere bölünmekte; (ii) her bir segment, delta bandpass ile filter edilmekte [1-4 Hz]; (iii) filter edilen segmentteki very noktaları [+1,-1]aralığında olmak üzere normalleştirilmektedir. -1, filter edilen segment içindeki en negatif sapmayı gösteriyor olup, +1 de en pozitif sapmayı göstermektedir. (IV) Filtreleme ve normaliasyon işlemi, Şekil 2’de gösterilen 1500 ortalama delta ERP dalgası için de yapılarak şablon oluşturulmakta (Shahaf ve ark., 2015); (v) Normalize edilen örneklenmiş segment 1500 milisaniye boyunca hareket eden bir pencere tarafından taranmakta; (vi) hareket eden pencere verileriyle hem şablon hem de zıt şablon (şablonun negasyonu) arasındaki ortalama uzaklık hesaplanmaktadır (Şekil 2); (vii) eğer şablona ya da zıt şablona olan ortalama uzaklık 0.5’lik barajdan daha az ise, eş sayımı arttırılmıştır. (viii) Eğer ortalama uzaklık eşikten daha yüksekte ise eş sayımında herhangi bir artış olmamıştır. BEI değeri ise, yapılan eş sayımının yapılmayan eş sayımına bölünmesidir (maksimum BEI değeri +1 olarak tanımlanmış olup, BEI [0,1) aralığında bulunmaktadır.Her bir 1500 ms’lik pencere için ise, ayrıca ortalama standart sapma oranı hesaplanmıştır. Söz konusu oranın 1’den büyük olup olmadığına karar verebilmek için manuel bir sağlama yaptık. 1. Eğer cevap evetse, örneklemenin muhtemelen gürütülü olduğu ve düşünülmüş ve 1500 ms’lik örnekler reddedilmiştir. Tüm bir örnek için BEI oluşturulabilmesi adına, en azından 3 adet 10 saniyelik segmentin geçerli olması gerekmektedir. Aksi takdirde, tüm bir örnek reddedilerek analizin ileriki aşamalarına katılmamıştır.

ŞEKİL 2: Şablon eşleşmesinin gösterimi. Şablon, Altta bulunan grafikteki yeni örnek, [-1,1] aralığındaki normalizasyon sürecini takiben hareket eden bir pencereyle taranmıştır. Ne zaman bir eşleşme buunursa (siyah üçgenler), bu eşleşmeler sayılmaktadır. Bu eşleşmenin iki iyi örneği siyah üçgenlerle gösterilmiştir. Altaki tablo aynı zamanda otomatik olarak reddedilen gürültülü örnekleri (kesik çizgili gri doğruyla gösterilen) temsil etmektedir. Aşağıdan yukarıya doğru çizilmiş olan kırmızı çizgiler ise uyarıcı zamanlarını göstermektedir.

İstatistiksel Analiz

BEI’nin DEHB hastaları ve kontrol grubu üzerindeki etkilerini kıyaslamak için bağımsız t-testleri kullandık. DEHB hastaları ve kontrol grubu için BEI’nin kıyaslanma sonuçlarını değerlendirdik ve iki yönlü bir ANOVA analizi kullandık. DEHB tanılı hastalarda BEI’nin birinci testten ikinci teste olan değişimini değerlendirdik ve bir chi-square testi kullanarak tedavi etksi ve zaman/öğrenme etkisi gruplarını birbirinden ayırdık. Tüm istatistiksel testler için, 0.05’lik temel bir alpha seviyesi kullandık. Hem oddball BEI’ değerini hem de MOXO BEI’ değerini, DEHB hastaları ile kontrol grubu arasında karşılaştırma yapmak için kullandığımız gibi; DEHB hastaları ve kontrol grubunun kendi içindeki karşılaştırmalar için de kullanarak standart+ ve standart- grupları elde ettik. Bu ikili görev analizlerinde, aynı zamanda 0.05/2=0.025’lik bir alpha seviyesi kulanarak bir Bonferroni korreksiyonu yaptık. İstatistiksel analizler, SPSS prosedürleri kullanılarak yapılmıştır.

DEHB Tanısında Yaygın Olarak Kullanılan Araçlar Aracılığıyla Elde Edilen Bulgular: ASRS ve CPT (MOXO Testi)

Daha önceki çalışmalarda da beklendiği gibi, hem ASRS (Şekil 3A) hem de MOXO (Şekil 3B), DEHB tanısı ile ilşkilendirilmiştir (Kessler ve ark., 2005; Cassuto ve ark., 2013). Kontrol grubundaki katılımcılar (ortalama: 27.4, standart sapma: 8.75), DEHB hastalarına (ortalama: 46.0, standart sapma: 11.89) göre  ASRS değerlendirme ölçütünde daha düşük bir skor almışlardır. Şekil 3B, katılımcıların nasıl düşük, ortalama ve normal gruplara ayrıldığını (dikkat (A), zamanlama (T), dürtüsellik (I) ve hiperaktivite (H) parametrelerindeki en kötü performanslarına göre) göstermektedir. CPT performansı ile (standart+ vs. standart-, Şekil 3C) iki farklı gruptaki katılımcıların ASRS skorları arasında anlamlı bir ilişkiye rastlanmamıştır (DEHB hastaları ve kontrol grubu; F(1,29) ≈ 0.51; p ≈ 0.48).

ŞEKİL 3: DEHB hastaları ve kontrol grubunun davranışa dayalı tanısal araçlarla birbirlerinden ayrılması. (A) Bireyler için ASRS skorları (içinde bulunulan gruba ve ASRS skoruna göre düzenlenmiş). X=DEHB hastaları, O=kontrol. (B) MOXO raporlarından elde edilen bulgulara göre grupların performansları kategorilere bölünmüştür. Her bir indeks renk kodları ile gösterilmiş olup: yeşil renk standart ya da standart üstü performansı, sarı renk orta düzeyde performansı ve kırmızı renk performans güçlüğünü göstermektedir. (C) ASRS skorlarının her bir grup için ortalama ve standart sapmalarının gösterimi ve MOXO standart+ ile MOXO standart-‘nin birbirinden ayrılması.

 

Tedavi Öncesi MOXO CPT ve Birinci İşitsel Oddball Sırasında DEHB ve Kontrol Gruplarının BEI’ değerlerinin Karşılaştırılması

MOXO CPT için, BEI’ değerleri DEHB ve kontrol grubu arasında farklılık göstermiştir (Figure 4A, p < 0.001). İşitsel oddball için, BEI’ değeri iki grup arasında farklılık göstermemiştir (Şekil 4B). Şekil 4C’de ise örnekleri gürültülü olduğu için reddedilmeyip çalışmaya dahil edilen katılımcıların MOXO BEI’ değerleri gösterilmektedir.

 

Tedavi Öncesi MOXO Testinde Katılımcılar Arasında BEI’ Değerlerinin Karşılaştırılması

Oddball BEI’ değeri, MOXO BEI’ değeriyle herhangi bir ilişki içinde olmasa da (Şekil 5B); hem DEHB hastaları hem de kontrol grubu için MOXO CPT performansıyla önemli düzeyde ilişkilendirilmiştir (Şekil 5A).Tedavi öncesi işitsel oddball sırasında yapılan BEI’ değerinin iki yönlü bir ANOVA analizi, MOXO fonksiyonel bulguları için hem standart+ vs standart- hem de DEHB ve kontrol gruplarında anlamlı bulunmuştur (F(1,22) ≈ 12.22; p ≈ 0.002).

 

Birinci ve İkinci Testler Arasındaki BEI’ Değeri Değişimi (MOXO ve İşitsel Oddball) ve Tedavi Etkisi ile İlişkisi

Bilişsel test uygulamasında tedavi etkisini değerlendirme sürecindeki zorluklardan biri de zaman/öğrenmenin performans üzerindeki etkisidir; bu yüzden, DEHB hastalarını üç gruba böldük: Performans değişikliklerin genellikle oturumlar arasında görüldüğü ve tedavi etkisi olarak nitelenebilecek performanslara sahip olan hastalar, performans değişiklikleri genellikle ilk oturumun içinde görülen ve zaman/öğrenme etkisiyle ilişkilendirilebilecek olan hastalar, ve performanslarında herhangi bir değişim gözlemlenmeyen (x≤ 5%) hastalar (tedavi etkisi ve zaman/öğrenme etkisinin örnekleri Şekil 6’da gösterilmiştir).Oddball BEI’ değerindeki artış; CPT’lerinde herhangi bir değişiklik görülmeyen veya görülen değişiklik zaman/öğrenme etkisine bağlı olan katılımcılara özgüdür (Şekil 7). Bu yüzden, oddball paradigmasındaki BEI’ değişiminin yönü; tedavi etkisi ve zaman/öğrenme etkisi grubu altında sınıflandırılan katılımcılarınkiyle zıt yöndedir  (chi-square, p < 0.01). BEI’ değerindeki azalmanın daha yüksek dikkat anlamına geldiğine dikkat ediniz.

ŞEKİL 4| MOXO ve işitsel oddball sırasında DEHB hastaları ve kontrol grubunun BEI’ değerleri. (A) Tedavi öncesinde MOXO testinde DEHB hastaları ve kontrol grubundaki sağlıklı bireylerin BEI’ değerlerine ilişkin ortalama ve standart sapma verileri. (B) Tedavi öncesinde işitsel oddball paradigmasında DEHB hastaları ve kontrol grubundaki sağlıklı bireylerin BEI’ değerlerine ilişkin ortalama ve standart sapma verileri. (C) Tedavi öncesinde MOXO sırasında toplanmış BEI’ değerlerinin grup ve katılımcılara göre sınıflandırılması. X= DEHB hastaları, O= kontrol grubu.

ŞEKİL 5: Tedavi öncesinde uygulanan MOXO’nun BEI’ değerlerinin katılımcılar arasında karşılaştırması. Standart+ gruptaki katılımcılara ait, tedavi öncesinde uygulanan MOXO testinden elde edilen BEI’ değerleri ile standart-gruptaki katılımcıların değerleri karşılaştırılmıştır. (A) Standart+ ve standart- gruptaki katılımcılar için tedavi öncesi işitsel oddball paradigmasından elde edilen BEI’ değerlerinin ortalama ve standart sapmaları. (B) Standart+ ve standart- gruptaki katılımcılar için tedavi öncesi MOXO testinden elde edilen BEI’ değerlerinin ortalama ve standart sapmaları.

Bu çalışmada, DEHB’nin dikkat alanında kullanılabilirliği olan yeni bir marköre (BEI’) dair bir ön değerlendirme yaptık. Markörün kullanımı oldukça kolaydı. Bu çalışma, söz konusu markörün klinik ve araştırma alanındaki olası kullanımını desteklemektedir.

DEHB Hastalarını Kontrol Grubundan Ayırma

Bir bilişsel görev performansı (MOXO-CPT) sırasında BEI’ değeri ölçümünün eklenmesi, DEHB hastalarını belirlemeye yardımcı olabilir. DEHB hastaları ve kontrol grubundaki bireyler, tedavi öncesinde aldıkları MOXO testinden elde edilen BEI’ değerine göre birbirlerinden farklılık göstermektedir: DEHB grubunda ortalama BEI’ değeri daha düşüktür. Bu nokta, BEI’ değerinin dikkat toplandığı takdirde düşük olması beklendiğinden; genel bilgiyle çelişiyor gibi görünebilir. Fakat göreve ilişkin diğer örneklerin elektrofizyolojik analizi de DEHB grubunda daha fazla dikkatle ilişkili indis olduğunu rapor etmiştir (Loo ve ark., 2009). Söz konusu bulgular, DEHB’deki majör disfonksiyonun işleyen bellek alanında olduğu yönündeki teorileri desteklemektedir (Holmes ve ark., 2014). DEHB hastaları CPT gibi kontrol grupları için kolay olan görevleri tamamlamak için daha fazla dikkate ihtiyaç duyabilirler. Anlaşılabileceği üzere,kontrol grupları bu iş için daha düşük bir dikkat seviyesine ihtiyaç duyacaklardır. MOXO BEI’ değerleri, DEHB hastalarının kontrol grubundakilerden ayırt edilmesine yardımcı olabilir (Şekil 3A,B). Elektrofizyolojik markörlerin davranışsal olanlara katkısı ise uzun süredir bilinmektedir. Bu çalışmanın getirdiği yenilik ise, DEHB hastaları ile kontrol grubundakiler arasındaki bu ayrımın basit bir düzenlemeyle yapılabilmesi için bir yol önermesidir. DEHB hastaları ve kontrol grubu arasındaki elektrofizyolojik ayrım, CPT performansındaki gerekli ilerlemeyi sağlamak adına kullanılabilir (Preston ve ark., 2005). Eğer bireyler CPT’de kötü bir performans sergilemişler fakat BEI’ değeri fazla ise, bu durumdan DEHB yerine daha az efor harcanmış olduğu sonucu çıkarılabilir. Eğer bireyler CPT testinde iyi bir performans sergilemişler fakat BEI’ değerleri düşükse, bu durum DEHB yokluğu yerine testle ilgili bir güçlüğün birey tarafından çözülmesi anlamına gelebilir.

ŞEKİL 6| MOXO testleri arasındaki ve ilk MOXO testinin kendi içindeki fonksiyonel dinamiklerinin gösterimi. Dört farklı parametrenin (dikkat=mavi, zamanlama=yeşil, dürtüsellik=kırmızı, ve hiperaktivite=sarı) dinamikleri ve iki MOXO oturumu ve iki temsili DEHB katılımcısının sekiz test bölümüne dair performans dinamikleri gösterilmiştir.Testin ilk ve son bölümleri birbirleriyle benzer olup çeldirici içermemektedir. Her bir katılımcıya dair dinamikler, farklı bir sırada gösterilmiştir.Soldaki grafikler tedavi öncesini temsil ederken, sağdaki grafikler tedavi sonrası MOXO oturumunu göstermektedir. En iyi performansa sahip olan katılımcı için performansın genellikle oturumlar arasında değiştiğine dikkat ediniz. Bu katılımcı, tedavi etkisi grubuna dahildir. Bunun aksine, en kötü performansa sahip olan katılımcı için performans değişimi ağırlıklı olarak ilk MOXO oturumu içinde gerçekleşmiştir. Dolayısıyla bu katılımcı zaman/öğrenme etkisi grubuna dahildir.

ŞEKİL 7. | MOXO performansındaki ilerlemeye yapılan katkının bir fonksiyonu olarak BEI’ değerindeki değişimin yönünün belirlenmesi: tedavi etkisi (iki MOXO testi arası) ve zaman/öğrenme etkisi (MOXO testi içinde). (A) Tedavinin etkisinin görüldüğü DEHB hastalarında, tedavi sonrasında  oddball BEI’ değeri düşmüştür (diğer bir değişle gelişme görülmüştür); zaman/öğrenme etkisinin görüldüğü katılımcılarda ise bu durumun zıttı görülmüştür. (B) MOXO BEI’ değeri ise grupların ikisi için de benzer bir azalma göstermiştir.

 

Oddball BEI’ Tarafından Yakalanan Anlık Dikkat Durumları

Tedavi öncesi MOXO fonksiyonlarına göre standart+ grupta olan katılımcılar, işitsel oddball görevinde standart- grupta bulunan katılımcılardan farklılık göstermiştir. Biz, DEHB hastalarının MOXO görevi sırasında daha fazla dikkate ihtiyaçları olduğunu savunuyoruz. Bunun yanında, CPT’de etkili bir performans sergilemesi için iki grubun da belirli bir dikkat seviyesini sağlaması gerektiğini belirtiyoruz. Çalışmaya dair başka bir soru da, her bir katılımcının en azından bu düzeyde bir dikkat sağlayıp sağlayamadığının araştırılmasıdır. Katılımcının herhangi bir yanıt vermesine ihtiyaç olmayan işitsel oddball durumu için, dikkat toplanmasına daha az ihtiyaç duyduğu değerlendirmesi yapılabilir. Bu yüzden, katılımcının o andaki dikkat düzeyini değerlendirmek için uygun bir araç olabilir. Bu yüzden, oddball BEI’ değeri dikkat durumuyla ilişkilendirilebilirken; MOXO BEI’ değeri katılımcının genel dikkat davranışlarıyla ilişkilendirilebilir. Geçmişteki çalışmalar, CPT değerlendirmelerine dair durum dinamikleri raporlamışlardır (Zabel ve ark., 2009). CPT ve ASRS bulguları arasındaki kısıtlı grupiçi korelasyon (Vaughn ve ark., 2011), CPT bulguları üzerinde daha geçici bir duruma ilişkin etkiye dikkat geçebilir.Bu yüzden, biz CPT bulguları ve 1 dakikalık işitsel oddball BEI’ değerlerinin DEHB ve kontrol gruplarındaki bireylerin anlık dikkat durumlarına karşı duyarlı oldukları sonucunu; ve 1 dakikalık BEI’ değerlerinin dikkatin günlük olarak değerlendirilmesi ve muhtemel tedavinin titrasyonunun yapılması için bir yol olarak değerlendiriyoruz (Gruber ve ark., 2007).

Oddball BEI’ Tarafından Yakalanan Tedavi Etkisi

Birinci ve ikinci MOXO CPT’leri arasındaki fonksiyonel gelişmeler tedaviye atfedilebilir; ancak zamanın bir fonksiyonu olarak öğrenmenin etkisi de muhtemel bir neden olarak değerlendirilmelidir  (Gualtieri ve Johnson, 2005). MOXO BEI’, hem tedavi etkisi hem de zaman/öğrenme etkisini geliştirmiştir. Bu şaşırtıcı değildir, çünkü öğrenme etkisiyle görev içinde dikkatin artması mantıklıdır. Aynı zamanda, tedavi etkisinin görüldüğü DEHB’li katılımcılarda oddball BEI’ değeri de ilerleme göstermektedir; fakat zaman/öğrenme etkisi için bu geçerli değildir. Bu, oddball BEI’ değerinin dikkat durumunu izlemekteki etkililiğinin de bir göstergesidir. Oddball BEI’ değerlerinin tedavi etkisine karşı duyarlılığı, bireyin zaman içinde tedaviye karşı yanıtındaki dinamikleri izleyerek tedavi titrasyonu için etkili bir araç olarak işlev görebilir (Vitiello ve ark., 2001). 

Çalışma Alanında Daha Fazla Araştırmaya Duyulan İhtiyaç

Bu pilot çalışmanın bulguları, BEI’nin tanı süreci ve tedavi titrasyonunda önemli kullanımlara sahip olabilecek basit bir araç olduğunu göstermektedir. Ancak bu çalışma küçük çaplı bir pilot çalışma özelliği gösterdiğinden; bulguların doğrulanabilmesi için daha geniş çaplı ve kör çalışma özelliği gösteren çalışmalara ihtiyaç vardır.

Bu içeriği paylaşın!
Share on Facebook
Facebook
Tweet about this on Twitter
Twitter
Email this to someone
email
Moxo Dikkat Testi Merkezleri

Moxo Dikkat Testi uygulayıcı merkezlerini inceleyin, size en yakın merkezden ön randevu alın.

İNCELE
Moxo Dikkat Testi Merkezi Olun

Türkiye’de 500’ün üzerinde klinik ve merkezde uygulanan Moxo Dikkat Performans Testi’ni kullanmak artık daha kolay.

BAŞVUR
Neden Moxo Dikkat Testi?
1
40'dan fazla ülke
550.000 Test
Moxo Testi Dünyada 40’dan fazla ülkede 450.000’nin üzerinde uygulanmıştır.
2
Çeldiricili & Objektif
Tek Test
Dünyada çeldiricili ve objektif tek dikkat testidir.
3
420 Tepki ve
Tepkisizlik
Moxo Testte 420 tepki ve 420 tepkisizlik Eylemi ölçülmektedir.
4
Türkiye’de son 4 Yılda
40.000 Test
Moxo Testi Türkiye’de son 4 Yılda 40.000’in üzerinde uygulanmıştır.
Moxo Dikkat Testi Nedir?
Moxo Dikkat Testi Nedir?
Çocuğunuzun dikkat başarısını ölçmek ve ders çalışma ortamının dikkat özelliklerine göre yeniden düzenlenmesi için uzmanlarınızdan
Moxo Dikkat Testi’ni mutlaka isteyin! MOXO MERKEZLERİNİ İNCELEYİN
Uzman Yorumları
Haberler / Duyurular